چگونه یک شرط داوری الزامآور و قابل اجرا بنویسیم؟
شرط داوری چیست و چرا باید درست نوشته شود
مفهوم شرط داوری، فقط یک جمله ساده در متن قرارداد نیست. این بند کوچک، سرنوشت حلوفصل اختلافات آینده را تعیین میکند. بسیاری از طرفین قرارداد بدون دقت کافی، عباراتی مبهم یا ناقص بهعنوان «بند داوری در قرارداد» درج میکنند؛ غافل از اینکه همین بند میتواند در زمان دعوا بیاثر یا حتی دردسرساز باشد.
در حقوق ایران و بسیاری از کشورها، شرط داوری زمانی معتبر شناخته میشود که از نظر شکل و محتوا با اصول قانونی هماهنگ باشد. قانون داوری تجاری بینالمللی ایران، برای الزامآور بودن چنین شرطی چارچوبهایی مشخص کرده است که نادیده گرفتن آنها، موجب بطلان یا عدم اجرای شرط میشود. بنابراین، اولین گام برای تنظیم یک شرط داوری معتبر، شناخت این الزامات حقوقی است.
نکته مهم آن است که صرف آوردن واژه «داوری» در قرارداد کافی نیست. باید مشخص شود کدام نهاد داوری صالح است، فرآیند انتخاب داور چگونه خواهد بود، و حدود صلاحیت داور تا کجاست. بدون این مؤلفهها، حتی اگر طرفین به ظاهر توافق کرده باشند، باز هم این بند در عمل، راهگشا نخواهد بود.
اجزای حیاتی یک شرط داوری معتبر و قابل استناد
برای آنکه شرط داوری در آینده در مراجع قضایی یا نهاد داوری قابل استناد باشد، باید حداقل اجزای مشخصی را در بر بگیرد. بسیاری از دعاوی تنها به این دلیل که طرفین به «چگونه نوشتن شرط داوری بهصورت قانونی» توجه نکردهاند، وارد فرآیندهای پیچیده قضایی میشوند.
اولین مؤلفه، تعیین دقیق مرجع داوری است. آیا طرفین تمایل دارند اختلافات خود را به داوری اختصاصی ارجاع دهند یا به نهادهایی مثل مرکز داوری اتاق بازرگانی؟ تفاوت این دو، در رویهها و ضمانت اجرای تصمیمها قابل توجه است.
دوم، باید تعداد داوران و نحوه انتخاب آنها مشخص شود. اگر نوشته شود «اختلافات به داوری ارجاع میشود»، اما نحوه تعیین داور روشن نباشد، در عمل، شرط داوری ناقص تلقی خواهد شد.
سومین رکن، محدوده شمول داوری است. آیا تمام اختلافات مشمول داوری هستند یا فقط اختلافات مربوط به اجرا؟ تنظیم این بخش با دقت، از تفسیرهای دوگانه جلوگیری میکند.
بررسی تطبیقی نمونههای شرط داوری اجراشده در قراردادها
در ادامه جدولی ارائه شده که چند نمونه از شرط داوری معتبر و غیرمعتبر را با هم مقایسه میکند تا روشن شود چه عبارات و ساختاری میتوانند موجب الزامآور بودن شرط شوند:
| نوع شرط داوری | متن نمونه | وضعیت حقوقی |
| معتبر و دقیق | «کلیه اختلافات ناشی از اجرای این قرارداد، مطابق آییننامه مرکز داوری اتاق بازرگانی ایران، به داوری سه نفره ارجاع خواهد شد» | الزامآور |
| مبهم و ناقص | «اختلافات به داور منتخب طرفین ارجاع خواهد شد» | غیرقابل اجرا |
| فاقد مرجع مشخص | «در صورت اختلاف، موضوع به داوری واگذار میشود» | فاقد مرجع |
| معتبر اما کلینگر | «اختلافات به داوری مرضیالطرفین ارجاع میشود و رأی داور قطعی است» | نسبی |
این جدول نشان میدهد که نحوه تنظیم دقیق شرط داوری، مستقیماً بر قابلیت اجرایی آن در مراجع داوری یا دادگاهها اثرگذار است. عبارتهایی که در ظاهر حقوقی بهنظر میرسند، اگر فاقد ساختار مشخص باشند، در عمل بیاثر خواهند بود.
اشتباهات رایج در نوشتن شرط داوری که باید از آنها پرهیز کرد
برای نوشتن یک شرط داوری معتبر، صرف رعایت ظواهر کافی نیست. بسیاری از شروط داوری که به دادگاهها ارائه میشوند، بهدلیل ایرادات نگارشی یا مفهومی، بلااثر شناخته میشوند. در ادامه، مهمترین خطاهایی که در نوشتن شرط داوری رایج هستند، فهرست شده است:
- استفاده از عبارات مبهم مانند «به داور مرضیالطرفین» بدون پیشبینی جایگزین در صورت عدم توافق
- تعیین مرجعی که وجود خارجی ندارد یا صلاحیت قانونی ندارد
- عدم تعیین زبان داوری در قراردادهای بینالمللی
- حذف زمان رسیدگی یا فراموشی مهلت اعتراض به رأی
- ناهماهنگی با قانون حاکم بر قرارداد (مثلاً ارجاع به نهادی خارج از چارچوب قانونی ایران)
این موارد نهتنها اثر حقوقی شرط داوری را از بین میبرند، بلکه در عمل باعث طولانی شدن روند حل اختلاف و بروز دعواهای ثانویه بر سر خود داوری میشوند.
چگونه شرط داوری را مطابق قانون داوری تجاری بینالمللی ایران بنویسیم
برای اینکه یک شرط داوری در قالب قراردادهای تجاری بینالمللی نیز قابل استناد باشد، باید قواعد مندرج در قانون داوری تجاری بینالمللی ایران رعایت شود. این قانون در سال ۱۳۷۶ تصویب شده و بر اساس مدللا (UNCITRAL Model Law) طراحی شده است؛ هدف آن تسهیل حلوفصل اختلافات تجاری میان طرفین داخلی و خارجی از طریق داوری است.
یکی از نکات کلیدی در این قانون، لزوم کتبی بودن شرط داوری است. اگر شرط داوری در گفتوگوهای شفاهی ذکر شده باشد یا صرفاً بهصورت تلویحی در مذاکرات مطرح شود، از نگاه قانونی معتبر نیست. ماده ۷ قانون، صراحت دارد که توافق داوری باید «کتبی» و با ارجاع روشن به داوری صورت گیرد.
نکته دیگر در قانون داوری تجاری بینالمللی، توجه به استقلال شرط داوری است. یعنی اگر اصل قرارداد به هر دلیلی باطل اعلام شود، شرط داوری همچنان میتواند معتبر بماند؛ مشروط بر اینکه بهدرستی نگارش شده باشد. این اصل، تضمین مهمی برای اجرای شرط داوری در قراردادهای پرریسک است.
در نهایت، باید مشخص شود که طرفین کدام قانون حاکم بر داوری را پذیرفتهاند. اگر این نکته مسکوت گذاشته شود، در مواردی باعث بروز تفسیرهای متفاوت و گاه متناقض خواهد شد. لذا توصیه میشود، شرط داوری را نهتنها با دقت حقوقی بلکه با نگاه تطبیقی بنویسید.
تفاوت شرط داوری با توافق جداگانه داوری چیست
این بخش، یکی از نقاط ابهام میان فعالان اقتصادی و حتی برخی وکلاست. آیا شرط داوری با توافقنامه داوری تفاوتی دارد؟ پاسخ مثبت است. هرچند هر دو به داوری اشاره دارند، اما از نظر زمان و ساختار، تفاوتهای مهمی میان آنها وجود دارد.
شرط داوری معمولاً در زمان تنظیم قرارداد اصلی بین طرفین گنجانده میشود. این شرط بهصورت پیشینی، پیشبینی میکند که اگر اختلافی ایجاد شود، آن اختلاف از طریق داوری حل خواهد شد. بنابراین شرط داوری بخشی از قرارداد اولیه است.
اما توافق جداگانه داوری زمانی شکل میگیرد که اختلاف بهوجود آمده و طرفین تصمیم میگیرند در همان زمان، برای حلوفصل اختلاف به داوری مراجعه کنند. این توافق اغلب در قالب قرارداد جداگانهای بین طرفین امضا میشود و صرفاً ناظر به همان اختلاف خاص است.
از نظر حقوقی، هر دو ابزار قابل اجرا هستند، اما مزیت شرط داوری این است که پیشاپیش مسیر اختلاف را مشخص میکند و از بروز بحثهای بعدی جلوگیری مینماید. به همین دلیل، درج شرط داوری در قراردادهای تجاری توصیه میشود، مگر آنکه طرفین ترجیح دهند داوری را موردی و با توافق بعدی پیش ببرند.
راهکارهایی برای نگارش شرط داوری حرفهای و بدون نقص
برای نگارش صحیح و کاربردی شرط داوری، لازم است اصول فنی، حقوقی و اجرایی را با هم ترکیب کرد. در ادامه، مجموعهای از راهکارها و توصیهها برای تنظیم یک شرط داوری حرفهای ارائه شده است:
- قبل از هر چیز، مرجع داوری را مشخص کنید: اتاق بازرگانی ایران، مرکز داوری کانون وکلا، یا داور مرضیالطرفین؟ هرکدام رویه خاص خود را دارند.
- زبان داوری و محل داوری را تعیین کنید: بهویژه در قراردادهای بینالمللی، این نکته اختلافزا خواهد بود.
- مهلت داوری را تعیین کنید: مدت زمان رسیدگی و صدور رأی، اگر مسکوت باشد، باعث کشدار شدن فرآیند میشود.
- نحوه اجرای رأی داوری را روشن کنید: آیا رأی داور قطعی است یا قابل اعتراض؟
- در صورت عدم توافق، داور جایگزین چگونه انتخاب میشود؟ این پرسش باید پاسخ داده شده باشد تا شرط داوری در عمل معطل نماند.
همچنین توصیه میشود برای تنظیم نهایی شرط داوری، از مشاوران حقوقی متخصص در حوزه قراردادها کمک بگیرید. بند داوری، برخلاف ظاهر کوتاهش، میتواند سرنوشت کل قرارداد را دگرگون کند.
نمونه شرط داوری استاندارد برای قراردادهای داخلی و بینالمللی
اگرچه هر قرارداد بسته به نوع رابطه تجاری، صلاحیت طرفین و حوزه جغرافیایی آن باید شرط داوری خاص خود را داشته باشد، اما نمونههایی از عبارات استاندارد شرط داوری میتوانند راهنمای خوبی برای تنظیم اولیه باشند. در ادامه، دو نمونه کلی ارائه میشود: یکی برای قراردادهای داخلی و دیگری برای قراردادهای بینالمللی.
۱. نمونه شرط داوری برای قرارداد داخلی:
«کلیه اختلافات ناشی از تفسیر، اجرای یا فسخ این قرارداد، از طریق داوری بهعمل خواهد آمد. مرجع داوری، مرکز داوری اتاق بازرگانی ایران بوده و رأی صادره برای طرفین لازمالاجراست. داور ظرف ۳۰ روز پس از اعلام اختلاف تعیین خواهد شد. زبان داوری فارسی و محل داوری تهران تعیین میشود.»
۲. نمونه شرط داوری برای قرارداد بینالمللی:
«هرگونه اختلاف ناشی از یا مرتبط با این قرارداد، نهایی و الزامآور بوده و مطابق با قواعد داوری UNCITRAL، به داوری ارجاع خواهد شد. مرجع داوری، ICC در پاریس تعیین شده و زبان داوری انگلیسی خواهد بود. داوری توسط یک داور منفرد انجام شده و رأی داور قطعی و لازمالاجراست.»
این نمونهها البته قالبهای پایهای هستند و برای اجرایی شدن در بستر قراردادهای پیچیدهتر، نیازمند اصلاح، تکمیل و هماهنگی با سایر بندهای قرارداد میباشند. بهویژه در قراردادهای فنی، بازرگانی یا دارای چند تابعیت حقوقی، باید شرط داوری با دقت بیشتری نوشته شود تا در اجرای عملی، دچار اخلال نگردد.
معرفی منابع تخصصی برای مطالعه بیشتر و استفاده از خدمات مشاوره
اگر قصد دارید شرط داوری را در قرارداد خود بگنجانید و میخواهید این بند از نظر حقوقی بینقص، قانونی و قابل اجرا باشد، مراجعه به منابع تخصصی ضروری است. برای شروع میتوانید به منابعی مانند کتابهای حقوق قراردادها، نشریات تخصصی داوری و همچنین مقالات تحلیلی دانشگاهی رجوع کنید.
اما فراتر از منابع مکتوب، استفاده از خدمات مشاوره حقوقی مؤسسات معتبر نیز توصیه میشود. موسسه حقوقی جادایران یکی از مراجعی است که در زمینه تنظیم قراردادهای تخصصی، بررسی شرط داوری، و حل اختلافات از طریق داوری، خدمات مشاورهای ارائه میدهد. مشاوران این مجموعه، با اشراف به قوانین داخلی و بینالمللی، میتوانند به شما در تنظیم بند داوری دقیق و قابل دفاع در مراجع قضایی و داوری کمک کنند.
برای دریافت مشاوره تخصصی در زمینه نوشتن شرط داوری الزامآور و قابل اجرا، یا بررسی نمونه شرطهای قبلی قراردادهایتان، میتوانید از خدمات تحلیلی و قراردادنویسی این مجموعه بهرهمند شوید. اطلاعات بیشتر را در وبسایت رسمی jadiran.com مشاهده کنید.
