راهنمای تنظیم شرط داوری معتبر در قراردادهای داخلی و بین المللی

راهنمای تنظیم شرط داوری معتبر در قراردادهای داخلی و بین المللی

گاهی در دل یک قرارداد مفصل، تنها یک بند سرنوشت تمام اختلافات را مشخص می‌کند: شرط داوری. این بند، اگر درست و دقیق تنظیم شده باشد، می‌تواند اختلافات پرهزینه را به روندی سریع، محرمانه و حرفه‌ای تبدیل کند. اما کافی است دقت لازم در نگارش آن به‌کار نرود، تا طرفین در بزنگاه اختلاف، با بن‌بست‌های قانونی مواجه شوند. شرط داوری معتبر تنها یک جمله حقوقی نیست؛ حاصل دانش، دقت و تجربه است.

در مقاله راهنمای تنظیم شرط داوری معتبر در قراردادهای داخلی و بین المللی، گام‌به‌گام با ویژگی‌های یک شرط داوری قابل اجرا آشنا می‌شویم، تفاوت‌های داخلی و بین المللی را بررسی می‌کنیم و نکاتی را مرور خواهیم کرد که در عمل از شکست اجرای داوری پیشگیری می‌کنند.

راهنمای تنظیم شرط داوری معتبر در قراردادهای داخلی و بین المللی – ویژگی‌های یک شرط داوری معتبر در قراردادهای داخلی

در قراردادهای داخلی، شرط داوری باید به‌گونه‌ای نوشته شود که ضمن رعایت قوانین آیین دادرسی مدنی، قابلیت اجرا در مراجع قضایی را نیز حفظ کند. عبارت‌بندی‌های مبهم، ارجاع به داور نامشخص یا سکوت درباره صلاحیت داور، شرط را از اعتبار می‌اندازد.

به‌عنوان نمونه، اگر در شرط داوری تنها نوشته شود: «در صورت بروز اختلاف، موضوع به داوری ارجاع می‌شود»، این شرط بدون تعیین داور یا مرجع انتخاب او، در عمل اجرایی نخواهد بود. همچنین تصریح به لزوم رعایت قانون آیین دادرسی مدنی (مواد ۴۵۴ به بعد) می‌تواند به اعتبار شرط کمک کند.

از دیگر نکات مهم، ذکر دقیق مرجع داوری، زبان رسیدگی، محل داوری و نحوه ابلاغ است. این موارد به‌ویژه در قراردادهایی که میان دو طرف از شهرهای مختلف کشور بسته می‌شود، مانع بروز ابهام و اختلافات بعدی خواهد شد.

راهنمای تنظیم شرط داوری معتبر در قراردادهای داخلی و بین المللی – تفاوت‌های کلیدی شرط داوری در قراردادهای بین المللی

برخلاف قراردادهای داخلی، در عرصه بین المللی شرط داوری تابع قواعد خاصی است که در معاهدات بین المللی مانند کنوانسیون نیویورک ۱۹۵۸ و مقررات مراکز داوری بین المللی آمده است.

در تنظیم شرط داوری بین المللی، لازم است به مسائل کلیدی زیر توجه شود:

زبان داوری

محل داوری (Seat)

مرجع داوری (مانند ICC یا DIAC)

قوانین ماهوی حاکم بر قرارداد

تعداد داوران و روش انتخاب آن‌ها

عدم تعیین هریک از این مؤلفه‌ها ممکن است در صورت بروز اختلاف، اجرای داوری را دچار اختلال کند یا حتی رأی صادره را در معرض ابطال قرار دهد. در این نوع قراردادها، استفاده از شرط داوری استاندارد مراکز بین المللی توصیه می‌شود.

راهنمای تنظیم شرط داوری معتبر در قراردادهای داخلی و بین المللی – اشتباهاتی که باعث بی‌اعتباری شرط داوری می‌شود

جدی‌ترین خطری که شرط داوری را از اعتبار می‌اندازد، مبهم یا ناقص بودن آن است. در جدول زیر برخی از رایج‌ترین اشتباهات در تنظیم شرط داوری و پیامدهای حقوقی آن آمده است:

برای اعتبار شرط داوری، استفاده از قالب‌های توصیه‌شده توسط مراکز داوری معتبر مانند اتاق بازرگانی بین المللی یا مرکز داوری ایران بسیار مؤثر است. این قالب‌ها هم از نظر حقوقی معتبرند و هم در اجرا بارها آزموده شده‌اند.

راهنمای تنظیم شرط داوری معتبر در قراردادهای داخلی و بین المللی – چه زمانی شرط داوری را در قرارداد درج نکنیم؟

با وجود مزایای داوری، در برخی قراردادها گنجاندن شرط داوری تصمیم درستی نیست. برای مثال:

زمانی که یکی از طرفین به روشنی برتری مذاکره یا قدرت چانه‌زنی دارد.

وقتی مبلغ قرارداد بسیار پایین است و هزینه داوری ممکن است بیشتر از هزینه دادگاه باشد.

در قراردادهایی که اجرای فوری و صدور دستور موقت در آن‌ها اهمیت دارد.

در این موارد، ممکن است استفاده از دادگاه‌های عمومی با تشریفات رسمی و دستور اجرای فوری مؤثرتر از داوری باشد.

راهنمای تنظیم شرط داوری معتبر در قراردادهای داخلی و بین المللی – چه مرجع داوری برای قرارداد شما مناسب است؟

انتخاب مرجع داوری، همان‌قدر که ساده به نظر می‌رسد، در عمل می‌تواند پیچیده و سرنوشت‌ساز باشد. این انتخاب باید متناسب با ماهیت قرارداد، محل اقامت طرفین، زبان قرارداد و میزان اعتماد به نهاد داوری باشد.

در قراردادهای داخلی، مرکز داوری اتاق بازرگانی ایران یکی از گزینه‌های معتبر و در دسترس است. این مرکز، هم ساختار حقوقی منظم دارد و هم آیین‌نامه‌های اجرایی روشنی که درک آن برای وکلای داخلی ساده است. از سوی دیگر، در قراردادهای بین المللی معمولاً به مراکز داوری بین المللی چون ICC، LCIA یا SIAC ارجاع داده می‌شود.

همچنین باید در نظر داشت که اگر تنظیم شرط داوری معتبر در قراردادهای داخلی و بین المللی در قرارداد ذکر شود اما مرجع داوری مشخص نشود، در شرایط بحرانی، این خلأ منجر به بی‌اعتباری کل شرط می‌شود. حتی در مواردی دیده شده که طرفین از مرکز داوری‌ای نام برده‌اند که دیگر فعالیت ندارد یا قانوناً منحل شده است.

برای پیشگیری از این اشتباه، توصیه می‌شود همواره از لیست به‌روز مراکز داوری فعال استفاده شود و شرایط و مقررات هر مرکز پیش از انعقاد قرارداد به‌دقت مطالعه شود.

راهنمای تنظیم شرط داوری معتبر در قراردادهای داخلی و بین المللی – نگارش حرفه‌ای شرط داوری؛ پیشنهادهای عملی

برای اینکه تنظیم شرط داوری معتبر در قراردادهای داخلی و بین المللی در قرارداد شما به‌درستی عمل کند، چند نکته کلیدی و کاربردی را باید رعایت کنید. در این بخش از بولت پوینت‌ها برای جمع‌بندی نکات استفاده شده است:

زبان شرط باید دقیق و صریح باشد: از کلی‌گویی یا تعابیر دوپهلو بپرهیزید.

مرجع داوری و قانون حاکم را مشخص کنید: ارجاع به نهاد خاص و تعیین قانون کشور خاص، مانع از اختلافات تفسیر می‌شود.

تعداد داوران و روش انتخاب آن‌ها را بنویسید: به‌ویژه در قراردادهای بزرگ یا چندجانبه.

تعیین محل داوری را فراموش نکنید: چون محل داوری در صلاحیت دادگاه‌های نظارتی تأثیر دارد.

شرط داوری را در بدنه اصلی قرارداد بگنجانید نه در پیوست یا یادداشت تفاهم.

رعایت این نکات نه‌تنها باعث می‌شود شرط داوری در صورت اختلاف اجرایی باشد، بلکه در بسیاری از موارد به خودی خود مانع از بروز اختلاف هم می‌شود، چون نشان می‌دهد طرفین با دقت و نیت روشن قرارداد را بسته‌اند.

راهنمای تنظیم شرط داوری معتبر در قراردادهای داخلی و بین المللی – مزایای استفاده از شرط داوری در قراردادهای بین المللی

در فضای بین المللی، داوری به عنوان شیوه‌ای قابل اعتماد، سریع و تخصصی برای حل‌وفصل اختلافات شناخته می‌شود. شرط داوری در این نوع قراردادها نه یک توصیه، بلکه معمولاً یک ضرورت حرفه‌ای است.

برخی از مزایای اصلی عبارت‌اند از:

اجرای آسان رأی داوری در کشورهای مختلف بر اساس کنوانسیون نیویورک

دسترسی به داوران متخصص در حوزه‌های خاص تجاری یا صنعتی

محرمانگی کامل فرآیند داوری که وجهه تجاری شرکت‌ها را حفظ می‌کند

در عین حال، باید توجه داشت که اگر شرط داوری به‌درستی نوشته نشود یا به اختلاف تفسیر بخورد، اجرای همین مزایا می‌تواند به مشکلی پیچیده و پرهزینه تبدیل شود.

پس مهم است که تنظیم‌کنندگان قرارداد نه‌تنها از مزایا مطلع باشند، بلکه از نحوه صحیح درج این شرط هم دانش کافی داشته باشند.

راهنمای تنظیم شرط داوری معتبر در قراردادهای داخلی و بین المللی – نمونه یک شرط داوری معتبر و قابل اجرا

در بسیاری از پرونده‌های حقوقی، تنظیم شرط داوری معتبر در قراردادهای داخلی و بین المللی مبنای دعوی است و اعتبار آن تأثیر مستقیم در رسیدگی دارد. در ادامه، یک نمونه استاندارد و قابل استناد از شرط داوری را ارائه می‌دهیم که می‌تواند با توجه به نیاز، برای قراردادهای داخلی یا بین المللی اصلاح شود:

«کلیه اختلافات، دعاوی یا اختلاف‌نظرهایی که از این قرارداد ناشی می‌شود یا به آن مربوط است، اعم از ماهوی یا اجرایی، توسط داور منتخب طرفین و مطابق با مقررات مرکز داوری اتاق ایران (یا در قراردادهای بین المللی: مطابق با آیین داوری ICC در پاریس)، به‌صورت نهایی و لازم‌الاجرا حل‌وفصل خواهد شد. زبان داوری فارسی (یا انگلیسی) و محل داوری تهران (یا ژنو) خواهد بود. رأی صادره برای طرفین لازم‌الاتباع است.»

این نمونه، هم داور، هم مقررات حاکم، هم زبان و محل را تعیین کرده و از اصطلاحاتی استفاده کرده که در رویه داوری بین المللی نیز مقبول است. بهتر است نسخه نهایی این بند توسط وکیل قراردادها و با توجه به ویژگی‌های خاص هر قرارداد تنظیم شود.

چرا مشاوره با متخصصین جادایران در تنظیم شرط داوری معتبر در قراردادهای داخلی و بین المللی ضروری است؟

گرچه بسیاری تصور می‌کنند درج یک بند داوری ساده کافی است، اما تجربه عملی نشان داده که کوچک‌ترین ابهام یا ناهماهنگی در تنظیم شرط داوری معتبر در قراردادهای داخلی و بین المللی می‌تواند کل مسیر داوری را مختل کند.

وب‌سایت جادایران ( jadiran.com ) با تکیه بر تیمی متخصص در امور حقوق قراردادها و داوری، خدمات دقیقی برای بررسی، نگارش و اصلاح تنظیم شرط داوری معتبر در قراردادهای داخلی و بین المللی ارائه می‌دهد. از تحلیل انطباق شرط با قوانین داخلی گرفته تا نگارش دقیق مطابق با رویه‌های بین المللی، این مرکز می‌تواند از بروز خطاهای پرهزینه در آینده جلوگیری کند.

در شرایطی که قرارداد شما جنبه بین المللی دارد، یا با طرف‌هایی از کشورهای مختلف در حال مذاکره هستید، استفاده از تجربیات تیم جادایران به شما کمک می‌کند نه‌تنها بند داوری را به‌درستی بنویسید، بلکه در صورت اختلاف نیز با پشتوانه‌ای قوی وارد روند داوری شوید.