تفاوت داوری و دادگاه در اختلافات قراردادی
تفاوت داوری و دادگاه در اختلافات قراردادی
اختلافات قراردادی یکی از رایجترین انواع دعاوی حقوقی در روابط تجاری، اقتصادی و حتی روابط خصوصی اشخاص است. با افزایش انعقاد قراردادها در حوزههای مختلف، موضوع حل اختلافات قراردادی اهمیت ویژهای پیدا کرده است. در نظام حقوقی، دو مرجع اصلی برای رسیدگی به اختلافات قراردادی وجود دارد: دادگاه و داوری. آشنایی با تفاوت داوری و دادگاه میتواند به طرفین قرارداد کمک کند تا بهترین روش را برای حلوفصل اختلافات خود انتخاب کنند.
در این مقاله، به بررسی و مقایسه داوری و دادگاه در رسیدگی به اختلافات قراردادی پرداخته و مزایا و معایب هر یک را از منظر حقوقی و عملی تحلیل میکنیم.
مفهوم داوری و دادگاه در حقوق قراردادها
دادگاه یک مرجع رسمی و دولتی برای رسیدگی به دعاوی حقوقی است که قضات آن از سوی حاکمیت منصوب میشوند. رسیدگی در دادگاههای حقوقی تابع قوانین شکلی مشخص مانند آیین دادرسی مدنی بوده و آرای صادره از ضمانت اجرای حکومتی برخوردار است. بسیاری از دعاوی قراردادی بهصورت پیشفرض در دادگاهها مطرح میشوند.
در مقابل، داوری در اختلافات قراردادی یک روش خصوصی برای حل اختلاف است. در این روش، طرفین قرارداد توافق میکنند که در صورت بروز اختلاف، موضوع به داور یا هیأت داوری ارجاع شود. این توافق معمولاً در قالب شرط داوری در قرارداد یا قرارداد داوری مستقل درج میشود.
مقاله پیشنهادی برای شما:
تفاوت داوری و دادگاه از نظر مبنای رسیدگی
یکی از اساسیترین تفاوتها میان داوری و دادگاه، مبنای صلاحیت رسیدگی است. دادگاهها صلاحیت عام دارند و اشخاص میتوانند بدون نیاز به توافق قبلی، دعوای خود را در دادگاه حقوقی مطرح کنند.
اما داوری کاملاً مبتنی بر اراده و توافق طرفین است. بدون وجود شرط داوری یا قرارداد داوری، امکان ارجاع اختلاف به داور وجود ندارد. به همین دلیل، داوری را میتوان نهادی توافقی و قراردادی دانست.
تفاوت تشریفات رسیدگی در داوری و دادگاه
رسیدگی قضایی در دادگاهها دارای تشریفات مشخص و الزامی است. تقدیم دادخواست، رعایت مهلتهای قانونی، تشکیل جلسات رسمی، صدور رأی بدوی و امکان تجدیدنظرخواهی از جمله مراحل رسیدگی قضایی به اختلافات قراردادی است. این تشریفات اگرچه موجب نظم و دقت در رسیدگی میشوند، اما در بسیاری از موارد باعث اطاله دادرسی میگردند.
در مقابل، تشریفات داوری سادهتر و انعطافپذیرتر است. طرفین میتوانند نحوه رسیدگی، تعداد جلسات، زمانبندی، محل داوری و حتی قواعد حاکم بر داوری را تعیین کنند. همین انعطافپذیری باعث شده است که داوری بهعنوان روشی کارآمد برای حل اختلافات قراردادی شناخته شود.
تفاوت داوری و دادگاه از نظر تخصص رسیدگی کننده
قضات دادگاهها معمولاً حقوقدان هستند و بر اساس قوانین عمومی به دعاوی رسیدگی میکنند. با این حال، در برخی اختلافات قراردادی، موضوع دعوا ماهیت تخصصی دارد؛ مانند قراردادهای پیمانکاری، عمرانی، فناوری یا بازرگانی.
در داوری، این امکان وجود دارد که داور از میان افراد متخصص در موضوع قرارداد انتخاب شود. برای مثال، در اختلافات فنی، داور میتواند مهندس یا کارشناس همان حوزه باشد. این ویژگی باعث میشود داوری قراردادی از نظر دقت و تناسب تصمیمگیری، در بسیاری از موارد بر دادگاه برتری داشته باشد.
تفاوت در سرعت رسیدگی به اختلافات قراردادی
سرعت رسیدگی یکی از مهمترین معیارهای انتخاب مرجع حل اختلاف است. حجم بالای پروندهها در دادگاهها موجب میشود که رسیدگی به دعاوی قراردادی گاهی سالها به طول انجامد.
در مقابل، حل اختلافات قراردادی از طریق داوری معمولاً سریعتر انجام میشود. داور محدود به تشریفات پیچیده دادگاه نیست و حتی میتوان برای صدور رأی داوری، مهلت مشخصی تعیین کرد. این موضوع برای فعالان اقتصادی و تجاری اهمیت ویژهای دارد.
تفاوت داوری و دادگاه از نظر هزینهها
هزینه دادرسی در دادگاهها معمولاً مشخص و نسبتاً کمتر است، اما طولانی شدن روند رسیدگی میتواند هزینههای جانبی قابل توجهی مانند حقالوکاله، رفتوآمد و اتلاف زمان را به همراه داشته باشد.
در داوری، اگرچه هزینه داوری و حقالزحمه داور بر عهده طرفین است، اما به دلیل کوتاهتر بودن فرآیند رسیدگی، در بسیاری از موارد مجموع هزینهها کمتر یا قابل توجیهتر خواهد بود. بنابراین، مقایسه هزینه داوری و دادگاه باید بهصورت جامع انجام شود.
تفاوت در محرمانگی رسیدگی
رسیدگی در دادگاهها اصولاً علنی است و اشخاص ثالث میتوانند از جریان دعوا مطلع شوند. این موضوع ممکن است در اختلافات تجاری به ضرر اعتبار یا اسرار تجاری طرفین تمام شود.
در مقابل، داوری در اختلافات تجاری و قراردادی معمولاً محرمانه است. جلسات داوری و رأی داور افشا نمیشود مگر با توافق طرفین یا در موارد قانونی خاص. این ویژگی، داوری را به گزینهای مناسب برای شرکتها و تجار تبدیل کرده است.
تفاوت در قابلیت اعتراض به رأی
آرای صادره از دادگاهها معمولاً قابل تجدیدنظر و در برخی موارد قابل فرجامخواهی هستند. این موضوع اگرچه دقت رسیدگی را افزایش میدهد، اما باعث طولانی شدن فرآیند حل اختلاف میشود.
در داوری، رأی داور غالباً قطعی است و فقط در موارد محدود مانند تخلف از قوانین آمره یا عدم رعایت توافق طرفین، امکان اعتراض به رأی وجود دارد. این قطعیت یکی از ویژگیهای مهم داوری محسوب میشود.
داوری یا دادگاه؟
در نهایت، انتخاب میان داوری یا دادگاه در اختلافات قراردادی به عوامل مختلفی مانند نوع قرارداد، میزان تخصصی بودن اختلاف، اهمیت زمان، هزینه و محرمانگی بستگی دارد. دادگاهها با ساختار رسمی و ضمانت اجرای قوی، همچنان مرجع اصلی حل دعاوی حقوقی هستند، اما داوری با سرعت، انعطافپذیری و تخصص، بهویژه در اختلافات قراردادی و تجاری، جایگاه ویژهای پیدا کرده است.
آگاهی از تفاوت داوری و دادگاه در حقوق قراردادها به طرفین کمک میکند تا با درج شرط داوری مناسب یا انتخاب آگاهانه مرجع رسیدگی، از بروز مشکلات حقوقی و اتلاف زمان و هزینه جلوگیری کنند.
تنظیم شرط داوری در قراردادها – نکات مهم
یکی از مهمترین دلایل بروز اختلاف در فرآیند داوری، تنظیم نادرست یا مبهم شرط داوری در قرارداد است. برای جلوگیری از مشکلات حقوقی، رعایت نکات زیر توصیه میشود:
تعیین دقیق داور یا شیوه انتخاب داور
مشخص کردن محل داوری
تعیین قانون حاکم بر داوری
تعیین مهلت رسیدگی و صدور رأی
پیشبینی نحوه پرداخت هزینه داوری
تنظیم صحیح شرط داوری باعث میشود حل اختلافات قراردادی از طریق داوری با کمترین چالش حقوقی انجام شود و رأی صادره نیز قابلیت اجرا داشته باشد.
مقاله پیشنهادی برای شما:
نمونه شرط داوری در قراردادها؛ چطور بهدرستی تنظیم شود؟
داوری در چه قراردادهایی مناسبتر است؟
اگرچه داوری در بسیاری از قراردادها قابل استفاده است، اما در برخی موارد، کارایی بیشتری دارد؛ از جمله:
قراردادهای تجاری و بازرگانی
قراردادهای پیمانکاری و عمرانی
قراردادهای بین شرکتها
قراردادهای دارای موضوع تخصصی یا فنی
در این نوع قراردادها، داوری قراردادی به دلیل سرعت، تخصص و محرمانگی، معمولاً گزینهای منطقیتر نسبت به دادگاه محسوب میشود.
پرسشهای متداول درباره داوری و دادگاه
آیا رأی داور الزامآور است؟
بله، رأی داور در صورت رعایت تشریفات قانونی، لازمالاجرا بوده و مانند حکم دادگاه قابلیت اجرا دارد.
آیا میتوان همزمان داوری و دادگاه را انتخاب کرد؟
خیر، در صورت وجود شرط داوری معتبر، دادگاه اصولاً صالح به رسیدگی نخواهد بود.
آیا داوری فقط برای اختلافات تجاری است؟
خیر، اما داوری در اختلافات قراردادی و تجاری کاربرد گستردهتری دارد.
با توجه به آنچه گفته شد، تفاوت داوری و دادگاه در اختلافات قراردادی تنها در شکل رسیدگی خلاصه نمیشود، بلکه آثار مهمی بر زمان، هزینه، محرمانگی و نتیجه نهایی دعوا دارد. انتخاب آگاهانه میان داوری و دادگاه، بهویژه در زمان تنظیم قرارداد، میتواند از بروز بسیاری از مشکلات حقوقی در آینده جلوگیری کند.
در نهایت، توصیه میشود پیش از انعقاد قرارداد و درج شرط داوری، از مشاوره حقوقی تخصصی بهرهمند شوید تا بهترین روش حلوفصل اختلافات قراردادی متناسب با شرایط خود را انتخاب کنید.
